1. Wat is Holi?

Korte beschrijving

Het Holi- of Phaguafeest (spreek uit: pagwa) wordt ieder voorjaar gevierd en begint op de avond van de laatste dag in de maand Phagun (vandaar de naam Phagua). Dit is de laatste maand van het jaar volgens de hindoejaartelling. Op die avond verzamelen de mensen zich bij een brandstapel waar symbolisch het kwade en onrechtvaardige wordt verbrand. Vaak gaat aan deze bijeenkomst een puja (een viering) in de mandir (tempel) of bij het vuur vooraf. Voordat het vuur wordt aangestoken wordt er een pop van stro in het vuur gestopt die het kwaad symboliseert en zal worden verbrand.
Voor deze gelegenheid is er speciale muziek en wordt er gedanst. Als het vuur brandt kijken de toeschouwers aanvankelijk ingetogen toe, maar de betrekkelijke rust verandert uiteindelijke in een vrolijke stemming.

Verschillen in afkomst, kleur, rang en stand vallen weg. Vriend en vijand omhelzen elkaar.

Ook de volgende dag zoeken de mensen elkaar weer op. Ze gooien gekleurd water, reukwater en geparfumeerd poeder naar elkaar en wensen elkaar geluk toe voor het komende jaar.
Op het Holi- of Phaguafeest worden de sociale barrières doorbroken: er wordt geen onderscheid gemaakt tussen rijk en arm, jong en oud, hooggeplaatste en gewone arbeiders, etnische afkomst en religie; het aspect van gelijkwaardigheid komt hier sterk naar voren.

Een spraakverwarring die vaak voorkomt is dat de woorden Hindoe en Hindoestaan door elkaar worden gebruikt. Hindoes zijn aanhangers van het Hindoegeloof en komen vaak uit Suriname of India. Terwijl Hindoestanen een bevolkingsgroep in Suriname vormen, waaronder zich ook moslims en christenen kunnen bevinden.
In dit nummer schrijven we over het algemeen Holi, waar we ook Phagua bedoelen. De naam Phagua wordt vooral in Suriname gebruikt. Al naar gelang de achtergrond van de leerlingen kunt u voor de een of de andere naam kiezen.

De voorbereiding

Veertig dagen vóór het feest wordt in dorpen en steden waar veel Hindoes wonen een begin gemaakt met de voorbereiding. In het midden van wat na een aantal weken een grote brandstapel (Holika) zal zijn geworden, plant men een tak van een ricinusplant. De Sanathan Hindoes zetten er soms een figuur van stro bij die de heks Holika (het kwaad) symboliseert. Op het eind van het jaar zal het kwaad worden overwonnen door het goede en rechtvaardige. Zo begint het nieuwe jaar met een hoopvol teken.
De ricinusplant is ook wel bekend als 'wonderolieboom' en in tuincentra te koop, soms onder de naam 'castorplant'. Het planten van deze ‘prahladplant’ een maand tevoren gebeurt in Nederland nauwelijks.
Het voorbereiden van een Holika-brandstapel gebeurt wel op een aantal plekken. De dag waarop de prahladplant wordt geplant is een dag van vasten. Meestal gaat het om niet eten en niet drinken. Maar de kern is dat je iets achterwege laat of iets afstaat wat je dierbaar is. Dit kan ook persoonlijk worden ingevuld. Het gaat erom dat je het serieus doet vanuit datgene wat je innerlijk aangeeft. Het vasten op die dag geldt alleen voor degenen die ook meedoen met het planten van de prahladplant. Voor de anderen is het vrij. Zij mogen, maar moeten niet.
Gedurende de maand Phagun (februari - maart) verhogen de mensen de brandstapel. Ook beginnen de diverse muziek- en dansgroepen aan de repetities van de liederen en dansen, die speciaal voor het Holi- Phaguafeest gemaakt zijn.

Verschillende stromingen

Er zijn binnen het hindoeïsme tal van stromingen. In Nederland zijn er in grote lijnen twee stromingen te onderscheiden: de Arya Samaj en de Sanathan Dharm. Verschillend zijn de manier in uitoefening van de religie, erkenning van heilige geschriften en het omgaan met het kastenstelsel.
Ongeveer 20 % van de Surinaamse Hindoes is aanhanger van de richting Arya Samaj. Deze richting wijst godenbeelden in de eredienst af omdat zij zich enkel richt tot Brahman, welke vormloos is. De Arya Samaj erkent alleen de veda’s als heilige geschriften. Het priesterschap is niet voorbehouden aan een bepaalde kaste of sekse.

Ongeveer 80 % van de Surinaamse Hindoes is aanhanger van de richting Sanathan Dharm, waarin verschillende godenbeelden wel een belangrijke rol spelen. Sanathan Dharm baseert zich naast de veda’s ook op vele andere heilige geschriften. Het priesterschap is voorbehouden aan een man uit de hoogste kaste. In de progressieve hoek van de Sanathan Dharm is dit echter niet noodzakelijk.

De Holika-verbranding (Holika-dahan)

Op de avond van de Holika-verbranding, de laatste avond van de maand Phagun wanneer het volle maan is, komen vele Hindoes rondom de brandstapel bijeen om te bidden en te zingen. Vooraf heeft een puja (gebeds- en offerdienst) in de buurtmandir (gebedsruimte) plaatsgevonden. Voor het aansteken van het Holi-vuur door de pandit (priester), wordt de Prahladplant verwijderd nadat hij een aantal gebeden heeft opgezegd.
Het vuur is een verpersoonlijking van het innerlijke vuur, waarin alle slechte gedachten en gewoonten symbolisch worden verbrand. Een handvol rijst wordt in de brandende Holika gegooid ten teken dat men zijn slechte eigenschappen en gemaakte fouten weg wil doen. Dit gooien met rijst is ook een verwijzing naar de zeer oude Holika-verbranding in India, waarbij een deel van de oogst geofferd werd om God te eren.
Terwijl de Holika brandt, loopt een deel van de aanwezigen er zingend en dansend omheen. Een veel gebruikt muziekinstrument is de 'djaal' die bestaat uit twee koperen schalen, een soort bekkens.

De dag van Phagua

Als het weer goed is komt men de volgende ochtend weer bijeen op de plaats van de verbrande Holika. Daar wordt gezamenlijk gebeden, waarna men met een vingertop as aanbrengt op het voorhoofd van een ander. De betekenis hiervan is dat men moet beseffen dat eens ieder tot stof (as) zal wederkeren. Slechte gedachten en handelingen, zoals afgunst woede, roddel, pesterij, vijandelijkheid, houden namelijk op bij de dood. Vijandschap en wraakgevoel dienen niet tot nut.

In India en Suriname lopen deze samenkomsten bij de Holika meestal uit op stoeipartijen, waarbij men probeert elkaar zo veel mogelijk met as en modder te besmeuren. Ook dan weer vallen de verschillen tussen mensen weg. Het in stand houden van verschillen tussen mensen is opeens heel betrekkelijk. Wanneer de mensen huiswaarts keren, nemen ze een hoeveelheid as mee om dit bij anderen op het voorhoofd aan te brengen. Door het klimaat in Nederland brengen de meeste Hindoes de Phagua-ochtend niet buiten, maar binnen door.

Thuis wassen de feestvierders zich en trekken schone, bij voorkeur witte kleren aan. Op witte kleren is het gekleurde poeder (abir) het beste zichtbaar. Pas dan wordt het feest, ook in Nederland, echt uitbundig. De mensen bestrooien elkaar met geuren en kleuren, abir,  parfums en water. Iedereen doet mee op haar of zijn eigen manier, bij vrienden of familie waar ook lekkere, vegetarische hapjes worden gegeten, zoals goel-goela, een lekkere soort oliebollen.

Op een speelse wijze geeft deze dag allerlei impulsen om de gedachten te laten gaan over de zin en het doel van het leven. Men moet tot de conclusie komen dat er geen alternatief is dan te leven in broederschap en vriendschap met de medemens.

Veel relaties krijgen op deze dag een nieuw leven en familiebanden worden verstevigd. Het gevoel van saamhorigheid en onderlinge solidariteit is een belangrijk aspect van het feest. En om te benadrukken dat iedereen gelijk is wordt iedereen besmeurd, besprenkeld, bepoederd of in de maling genomen.

Ook het wassen op het einde van het feest heeft een diepere betekenis: het symboliseert de zelfreiniging.

In Suriname is het echt een feest van iedereen. Het is een nationale feestdag, iedereen feest mee, ook mensen die niet hindoeïstisch zijn. Het maakt niet uit wat voor geloof je hebt.

De duur van het feest

De duur van het feest is afhankelijk van de dag van de week waarop het feest begint. Meestal sluit men het feest af op de eerste dinsdag (Boerwa manger: oude dinsdag) na het begin. Begint het Phaguafeest op een dinsdag, dan duurt dit tot de volgende dinsdag. 

De betekenis van de woorden 'Holi' en 'Phagua'.

Het Holi- of Phaguafeest wordt al in de zeer oude Vedische geschriften genoemd onder de naam Holaka. Daar was het een offerfeest van een deel van de oogst om God te danken en te bidden voor een goede oogst in het nieuwe seizoen.
Holi is afgeleid van de naam Holika, de zus van een demonenkoning. Holi betekent letterlijk 'voorbij' of 'geweest'.  Bedoeld wordt dat het oude jaar en de winterperiode afgelopen zijn; het nieuwe, frisse is in aantocht.